İnsanı bir rüzgar alır sürükler ve bir yerde bırakır ya... İşte öyle bir şey...

Cam negatifler, hayatımın bir döneminde birdenbire hayatıma girdiler. O kadar camdan o kadar hassas ve kırılgandılar ki...

İstanbul’un Kadıköy’ünde köklü bir fotoğrafhane sahibinin kızı olarak; fotoğrafhanenin, stüdyonun, fotoğrafın  ne demek olduğunu düşünmek beni başka fotoğrafhaneleri merak etmeme, 19. asrın ilk yarısında Anadolu’nun zor şartlarında fotoğrafçılık yapmanın nasıl bir şey olduğunu sorgulamama sebep oldu... Anadolu’daki eski fotoğrafhaneleri aramak üzere kendi imkânlarımla defalarca çıktığım yolculuklarımda, basılı fotoğrafların yanında; kömür renkli, cam görünümünde, üst üsteyken önce üzerlerinde pek bir şey göremediğim cam levhalara rastladım. Onları iki elimin parmak uçlarıyla alıp da ışığa tuttuğumda, beni hayrete düşüren sihirli bir dünyaya bakmaya başladığımı fark ettim. Bakarken hem elimdeki cam negatifte görünenler, hem de bulunduğum mekândan yansıyanlar, sanki aynı anda iki ayrı zaman diliminde birden var olmuşum duygusunu hissettirmişti bana... Cam negatifle ilk tanışma tarihimi düşünürsek, uzun zamandır onlarla yaşamaya ve onların dilini anlamaya başladığımı söyleyebilirim. Türkiye’de ulaşabildiğim eski fotoğrafhaneleri, Fotoğraf Dergisi’ndeki “Dünden Bugüne Stüdyolar” başlıklı yazılarımı hazırlarken, aynı zamanda Avrupa ve dünyada da neler oluyordu diye de merak ettiğimden, yabancı kaynaklardan da stüdyo fotoğrafçılığının tarihini araştırıyordum. Bu aşamada, konuya yeni yaklaşım sağlamam nedeni ile, sanki konudan uzaklaşıyorum hissine kapılsam da, giderek cam negatiflere yakınlaşmaya başladım.

Çünkü gittikçe çoğalmaya başlayan cam negatiflerim bana; kendileriyle ilgilenmezsem onları iyi anlayamayacağımı ve üzerlerindeki manzara, portre veya olayları, dolayısıyla da yörenin ve içinde yaşanılan zamanın sosyo-kültürel dokusunu iyi göremeyeceğimi söylüyorlardı. Böylelikle cam negatifler; fotoğrafla 1969’dan bu yana, uzun yıllardan beri uğraşan ve özellikle antik obje ve sikkelerin makro fotoğraflarını çekmeye meraklı olan beni kendilerine yakından bakmaya çağırdılar. O zaman, ‘’onları nasıl daha iyi görebilirim?’’ diye düşünmeye başladım. Bunun bir yöntemi olabilecek, evde karanlık oda kurmak fikrine iltifat etmeyerek, karanlıkta olmadan onları görmenin yolu olmalı diye düşünüp, evdeki tarayıcımı (scanner) kullanarak bir arşiv oluşturmaya  karar verdim. Yıl 1997... Çünkü artık ben, bir fotoğraf tarihi araştırmacısı olmanın ötesinde, bir cam negatif koleksiyoncusuydum. Araştırma çalışmalarımın devamı süresince, yazılarımı okuyan fotoğrafçı ailelerinden ve yakınlarından davetler aldım. Büyük bir güvenle bana verdikleri bu değerli bilgi ve belgeleri, onların da adına yayınlayarak, üzerime aldığım bu mesuliyeti fotoğraf dünyasıyla da paylaşma amaç ve gerekçemle hemen hazırlıklara başladım...

Dünyamızda teknoloji çok büyük bir hızla ilerlemekte. Artık bir caddeyi gösteren fotoğrafta yansıyan gölgelerden ve bunların uzunluklarından, fotoğrafın nerede ve ne zaman çekildiğinin araştırıldığı bir dönemdeyiz. Teknolojiyle beraber kullanılan malzemeler de yöntemler de hızla değişip yenilenmekte. Ancak, ‘’yarını iyi değerlendirebilmek için, dünü bilmek lazım’’ ana fikrine dayanarak, şimdi sizlere, fotoğrafta dijital çağ başlamadan önce kullandığımız fotoğraf filminden de geriye giderek, eski basılı fotoğrafların üretildiği malzeme ve teknik olan cam negatifleri kısa ve özet olarak. anlatmaya çalışacağım. Birincisini okumakta olduğunuz ve devamını ileriki günlerde sizle paylaşacağım cam negatiflerle ilgili yazı dizimi;

1.  Giriş ve cam negatiflerin tanımı ile tarihçesi.

2.  Cam negatif koleksiyonu nasıl yapılır ve koleksiyon yapılırken nelere dikkat edilmelidir?

3.  Tarama, işlem yapma ve muhafaza etme yöntemleri.

4.  Cam negatifler konusunda, sık akla gelen sorular ve cevapları,
 

Cam Negatiflerin Tarihçesi:

Şubat-Mart 2002"de yayınlanan Fotoğraf Dergisi"nin 41. sayısında, Dünden Bugüne Stüdyolar jenerik dizi başlığı altında yazdığım; ""Dünden Bugüne Musee de la Photographie a Charleroi"" başlıklı yazımda, Joseph Nicéphore Niepce (1765-1833), Louis Jaques Mandé Daguerre (1789-1851) ve William Henry Fox Talbot (1800-1877)"a ait örneklerine değindiğim gibi¹⁾, 1826-1839 tarihleri arasında, bu üç kişi birbirlerinden bağımsız olarak, ilk  fotoğrafik işlemleri keşfettiler.

Birçok yayında cam negatifleri ilk keşfeden İngiliz mucit Frederick Scott Archer (1813 – 1857) olarak belirtilmekteyse de, bir kısım kaynaklarca da bu keşfin 1842"de bir Sloven rahip, şair, ressam  ve fotoğrafçı olan Janez Avguštin Puhar (26 Ağustos, 1814 – 7 Ağustos, 1864) tarafından gerçekleştirildiği öne sürülmektedir.

1). Zeynep Orhon Targaç. ""Dünden Bugüne Musee de la Photographie a Charleroi"", Fotoğraf Dergisi, Sayı 41, Şubat-Mart 2002, s. 92-96.

Puhar 17 Haziran 1852’de de Fransa Ulusal Tarım, İmalat ve Ticaret Akademi’since ‘’cam üstüne çekilen fotoğrafın kaşifi’’ olarak tanımlandı ve bu konuda kendisine verilen diplomaya ilaveten Akademi’ye şeref üyesi olarak kabul edildi³.

1847"de Abel Niepce de Saint Victor, albumen ile kapladığı cam levhayı geliştirdiyse de, bu levhalar istenilen düzeyde hassas olmadı. 1849"da Gustave Le Gray bu sorunun üstesinden gelmek üzere kollodyon kullanımını önerdi. İngiliz mucit Frederick Scott Archer (1813 – 1857) ise, onların buluşlarını geliştirerek 1851 yılında ilk ıslak cam negatifleri ürettiğinin detaylarını yayınladı.⁴ Aynı tarihte Londra"da kurulan Fotoğraf Derneği ve Paris"te kurulan the Societe Heliographique de bu yeni tekniği destekledi.

Fotoğrafçılıkta Daguerreotype’ı takip eden William Henry Fox Talbot’un kalotip (calotype)⁵ ve Scott-Archer"ın kollodyon işlemleri aslında, ilk defa geniş ölçüde kullanım alanı bulan ve cam gibi şeffaf bir fotografik ortam üzerindeki bir negatif görüntüden oluşuyordu. Daguerreotype gibi zamanın diğer yöntemleri ise ancak kolayca çoğaltılamayan bir kerelik pozitif görüntüler üretebiliyordu. Kollodyon işlemi ile fotoğrafçılar, albumen kağıt kullanarak tek bir negatifden sınırsız sayıda baskı yapabiliyorlardı. Frederick Scott Archer bu buluşunda, bir cam levha üzerine, içeriğinde diğer katkı maddeleriyle beraber, aslında alkol ve eter karışımında çözülmüş pamuk barutu olan sellüloz nitratdan oluşan yanıcı kolodyon bir sıvıyı yayarak kendi cam negatiflerini üretti. Daha sonra bu cam levhaları, gümüş nitrat banyosuna daldırarak, kollodyon’un ışığa duyarlı gümüş iyodüre dönüşmesini sağladı⁶.

İşlemin devamında ise, ıslak levhayı kameranın içine yerleştirerek pozladı ve bir karanlık oda veya işlem örtüsü altında baskı işlemini gerçekleştirdi. Ancak Archer"ın bu işlemleri; çok sayıda birbirinin aynı baskı yapılmasına olanak vermesine rağmen, pozlamanın kollodyon kurumadan, yani ılık bir günde yaklaşık beş dakikada tamamlanması gerekiyordu.

5). W. R. Baxter, "The Calotype familiarly explained, Photography: including the Daguerreotype, Calotype & Chrysotype" (London: H. Renshaw, 1842, 2nd edition).

6). Michel Frizot, ""A New History of Photography"", The Transparent Medium, Köln  1998,    p. 91 – 96.

Güçlü bir patlayıcı olan ve nitrik asitle ıslatılmış pamuk sellülozundan yapılan Pamuk Barutu (guncotton) 1846’da keşfedilerek eter alkol karışımı bir solüsyonda çözdürüldü. Bunun sonucunda, cama yapışan şurup kıvamında ışığa hassas bir tabaka oluşmuş oldu. Bu çözelti, potasyum ve amonyum iyodürün ilavesiyle ‘’fotografik kollodyon’’a⁷ dönüştü. Her fotoğrafçı; bir dizi oldukça karmaşık işlemi, olduğunca çabuk olarak gerçekleştirecek şekilde ve kendi kişisel yöntemine uygun olarak bu maddeyi hazırlamak zorundaydı. Bu işlem esnasında cam levha, önce pomza ve alkol karışımında yıkanıyor, daha sonra iyodize kollodyon levha üzerine dökülüp, eşit ve dengeli bir şekilde kaplanmak üzere levha, fotoğrafçı tarafından her yönde eğimlendiriliyordu. Özellikle geniş formatlı levhalar için olmak üzere, tüm bu işlemler için belirli düzeyde bir adale gücüne ve el becerisine gereksinme duyulmaktaydı⁸. Bunu takiben levha, sarı ışıkta kurumak üzere kısa bir süre bırakılıyordu. Kuruyan levhanın, bir çubuk vasıtasıyla, 12 ölçü su ve bir ölçü gümüş nitrat karışımı sıvıya daldırılarak, levhanın rengi yaklaşık üç dakika sonra krem rengi beyaza dönüşür dönüşmez süzülmesi ve kısmi olarak kurutulmaya başlatılması gerekiyordu. Levha daha kısmen ıslakken, özel bir kartuşa konup kameraya yerleştirilerek, birkaç saniye süreyle pozlanıyordu.  Pozlanma gerçekleştikten sonra, fotoğrafçı; levhanın üzerine demir sülfat veya pirogallik asit solüsyonu dökerek developman işlemini gerçekleştiriyordu.

Kollodyonun cam negatifler üzerinde kullanılması; portre fotoğrafçılığında kendine geniş ölçüde yer bularak, Scott Archer’in keşiflerinden diğer biri olan ve ambrotip olarak bilinen bir yan ürünle, Amerika Birleşik  Devletleri’nde Hannibal L. Smith tarafından 1856’da patenti alınan ferrotip (ferrotype) veya tintip (tintype) türevlerini ortaya çıkardı⁹.

Benzer yolda yürüyen, ancak bu keşfinin 1901"de İngiltere Kraliyet Fotoğraf Kuruluşu tarafından ilerleme madalyası (Royal Photographic Society"s Progress Medal) ile, ödillendirilmesine rağmen, buluşunun patentini almadığı için fakirlik içinde ölen Richard Leach Maddox; 1871"de ilk pratik anlamda kullanılabilir kuru levhalı cam negatifi geliştirerek bu sorunu çözmüş oldu.

Maddox, ışığa duyarlı bir jelatin eriyiğini cam levha üzerine yayıp sabitleyerek, pozlamadan önce kurumasını sağladı. On yıl sonra, fabrikasyon jelatin kuru levhalar geniş ölçüde kullanılır hale gelmişti.

Böylelikle jelatin kuru levhalar, yaş kollodyon levhalarla karşılaştırıldığında çok daha kullanışlı bir fotoğrafçılık yöntemi oluşturdu. Bu yöntem, fotoğrafçılık uygulamalarında yalnız karmaşık ve patlayıcı bir potansiyele sahip olan kimyasal işlemi ortadan kaldırmış olmadı, aynı zamanda  Lee Moorhouse gibi amatör fotoğrafçılara açık alanlarda  fotoğraf çekebilme ve onları, aylar sonra işlem yapabilmek üzere depolama olanağı sağladı.

Osmanlı dönemi fotoğraf tarihine baktığımızda, yaş cam negatif kullanımının en erken ve belirgin örneklerini; 1857’de James Robertson’un Beyazıt Kulesi’nden panaromik olarak çektiği İstanbul panaroması¹⁰ ve Vasilaki Kargopulo’nun 1860 ile Sultan II. Abdülhamit tarafından resmi olarak saray fotoğrafçılığı görevine atandığı 1879 yılına kadar geçen 18 yıllık sürede¹¹ çektiği fotoğraflar olarak görmekteyiz.

Ticari olarak üretilen ve bu avantaja sahip jelatin kuru levha negatifler, dünya genelinde 1880"den 1920"lerin sonuna kadar geniş ölçüde kullanıldı. Ancak günümüzde olduğu gibi, zaman içinde gelişen teknolojiye yenik düşerek yerini; kullanımı daha kolay ve yaygın hale dönüşecek olan jelatin gümüş kağıt ve selüloit makara film üzerindeki negatiflere bıraktı.

10). Bahattin Öztuncay.  James Robertson Pioneer of Photography in the Ottoman Empire, İstanbul 1992, s. 26.

11). Bahattin Öztuncay. Vasilaki Kargopulo Hazret-i Padişahi"nin Serfotografı, İstanbul 2000, s. 9.

Anadolu’yu gezip, eski fotoğraf stüdyolarını araştırarak, yaklaşık 10 yıl süre ile yazdığım ‘’Dünden Bugüne Stüdyolar’’ yazı dizimde yer yer değindiğim cam negatiflerin üzerinde yaptığım kısa bir incelemede ise, cam negatiflerin özellikle Anadolu’daki yöresel stüdyolar ve alamünit fotoğrafçılar tarafından 1950’li yıllara kadar kullanıldığını görmekteyiz.

Gelecek yazımda birlikte olmak üzere.........................

www.camnegatifler.blogspot.com

E:mail: zeynep@ztargac.com