Başarılı bir fotoğraf sanatçısı olmanın yanısıra bir eğitmen olan Rıza Aydan Turak sorularımıza verdiği yanıtlarla bizi kendi fotoğraf dünyası ile tanıştırırken, Türkiye’de fotoğrafın serüveni üzerine görüşlerini paylaştı. Keyifli ve doyurucu yanıtlar arasında Fotopya Ayın Fotoğrafları seçimine yön veren birikimi ve duyguları bütün netliğiyle görmek olanaklı.

Fotoğrafa ilginiz nasıl başladı, o dönemleri anlatabilir misiniz biraz?

Çocukluğumda evimizde Cumhuriyet Ansiklopedisi seti vardı, ki hala bazı ciltleri durur. Onlara bakardım. Çoğunlukla renkli ve başka dünyaları, kıtaları, şehirleri anlatan kaliteli fotoğraflarla doludur. Bugün bile niteliklerinden fazla bir şeyler kaybetmemişlerdir. İşte o zamanlardan itibaren yalnızca fotoğraflar değil her türlü görsel imgeler ilgimi çekmeye başlamıştı.

Bir de fotoromanlar vardı, günümüz dizileri gibiydiler, çoğu İtalya"dan gelen bu fotoromanlar hiç bitmezlerdi. Bazıları ise Türk yapımı idi. Yakınında oturduğumuz ve o zamanlar kalbur üstü insanların villa kenti olan 4. Levent çevresinde çekilirlerdi. Biz çocuklar ne zaman bir çekim görsek fotoğrafçıları ve onların artistlerini hayranlıkla izlerdik. Fotoğraf makinası olarak çift objektifli 120 mm makinaları, patlayan flaşları ve reflektörleri hala hatırlıyorum. Bu ilgi zamanla büyüdü. Önceleri gazetelerden, dergilerden kestiğim fotoğrafları biriktirirdim, liseyi çift dikiş giderken güzel sanatlar fakültesine girmeyi aklıma koymuştum. Marmara Üniversitesi İktisat Fakültesini kazandığım halde gitmedim. Kafamda hep yaratıcı olmak vardı.

Fotoğrafa başladığınız dönem ve bu dönemi kıyasladığımızda, sizi etkileyen, büyüleyen yanlarında bir değişiklik oldu mu? Olduysa ayrım noktalarını özetler misiniz biraz?

Fotoğrafa büyük bir heyecanla girdiğim o zamanlar Mimar Sinan Üniversitesi, bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel sanatlar Fakültesi (MSGSÜ) Fotoğraf Bölümüne gerçekten isteyerek girdim. 1984 yılı Ekiminde başladığımda Türkiye 12 Eylül günlerinden yeni yeni çıkmaya, ekonomide Özal döneminin liberal politikaları uygulanmaya başlamıştı.Yokluk yılları göreceli olarak azalsa da derslerimiz için gereken fotoğraf malzemesi çok az bulunuyor ve pahalıydılar. Ailemin ekonomik durumu yüzünden bulabildiğim en ucuz malzemeyi kullanırdım, ki bunlar film olarak Doğu Alman imalatı olan ORWO siyah-beyaz film, kart olarak FOMA adlı Çek malı fotoğraf kartlarıydı. Kodak, İlford, Fuji gibi malzemeleri neredeyse 3. sınıfa kadar hiç kullanmadım desem yalan olmaz. Buna rağmen okuldaki yokluk içindeki karanlık odadan kurtulmak için, toplandığında bir çanta içine sığan ilk agrandizörü alıp evimizin tuvaletini geçici karanlık odaya döndürdüğümde, yaptığım ilk baskının heyacanı müthişdi.

Bu gün ise fotoğraf malzemelerinin her türlüsüne anında ulaşabiliyoruz. Dünya elimizin altında. Öğrencilik yıllarımda büyük bir gıpta ile baktığımız, hayallerini kurduğumuz her türlü imkan neredeyse bir tıklanmayla elimizin altında.

Sizi ilk heyecanlandıran fotoğrafınızı hatırlıyor musunuz? Aynı fotoğrafa bugün baktığınızda duygularınızda bir farlılık var mı?

Beni heyecanlandıran ilk fotoğrafımı, 1985 yılının bir kış günü Kapalı Çarşı"da çekmiştim. Pencerelerden gelen ışık huzmesinin insanların üzerine düşüşü, yarattığı tonlar  hala beni etkiliyor ve o fotoğrafa her baktığımda iyiki bu kareyi (aşağıda) çekmişim diyorum.

Fotoğrafçılığınızı ilerletmede hangi yollardan geçtiniz? Fotoğraftaki bugünkü ustalığınıza, gücünüze ulaşmanızı sağlayan şeylerin neler olduğunu düşünüyorsunuz?

Tecrübelerinize dayanarak, bir fotoğrafın iyi olabilmesi için eksik olmaması gereken unsurlar nelerdir?

Bir fotoğrafın iyi olabilmesi için ne yapılmalı derseniz?

1. Doğru komposizyon; çünkü fotoğrafınızın estetik yapısını sağlar.

2. Doğru pozlama; doğru tonlar ve renkler sizin yolunuzu kısaltır,

3. Anlatım; her fotoğraf karesi bir hikaye barındırmalıdır. Bu gizli veya açık olur, ama olur.

4. Sevgi; 1/250 sn de olsa yürek verilen, üzerinde düşünülen her şeyin sonu iyi olur.

5. Araştırma; iyi bir fotoğraf için konuya bilgi ile yalkaşmak elzemdir. Okumak, bakmak gerekir.

Bir eğitmen olarak, Türkiye’de fotoğraf eğitimi için neler düşünüyorsunuz?

Bir fotoğraf eğitmeni olarak fotoğraf eğitiminin gün geçtikçe daha da iyi noktalara gittiği inancındayım.

İFSAK"ın 1959"da başlattığı ve sonraları MSGSÜ Fotoğraf Bölümü"nün 1978"de açtığı o çakıllı, sağı solu uçurumlu patika yol artık dört şeritli bir otoyola dönüştü. Umarım ileriki tarihlerde bu şeritlere bir kaç tanesi daha eklenecek. Bir tarafdan bir çok üniversitede fotoğraf bölümleri akademik eğitim verirken, İFSAK gibi fotoğraf klüpleri etkinliklerini ve heyacanlarını hiç yitirmediler. 1990"larda başlayan özel kurs ve galeriler verdikleri eğitimlerle gelişen ekonomik ve kültürel hayatın bir parçası olarak fotoğraf sanatına bir çok isimi kazandırdılar.

2000"li yıllar ise bize internet ve dijital teknolojin getirdiği olanaklarla fotoğraf eğitiminin yapısı ve ulaşılabilirliği artırdı. Sanal dünyadaki web siteleri ve forumların yarattığı sinerjinin gerçekten önemli bir noktada olduğu kanısındayım.

Teorik altyapı ve eleştirmen eksikliği, bir  fotoğraf sanayimizin olmaması ve toplumun genel yapısından kaynaklanan bazı temel kültürel problemlerin çözümsüz kalmasından dolayı Türk Fotoğrafı"nın Dünya"ya açılışına zorluklar çekiyorduk. Ama bunlar yavaş yavaş yukarıda bahsettiğim eğitim kurumlarının önemli çabaları ile artık aşılıyor. Daha geçenlerde Dubai Christie"s Müzayede Salonu"nda yapılan açık arttırmada Murat Germen, İbrahim Günyeli, Ahmet Elhan, Nazif Topcuoğlu gibi sanatçı dostlarımızın fotoğrafları çok iyi fiatlara satıldı. Bu başarı fotoğraf eğitimi alan/almayan bir çok genci kamcılıyacaktır.

Eğitim alanında Türk Fotoğrafı"nın çok önemli isimleri var. En büyük ve en adı geçen duayeni Sabit Kalfagil Hocamızdır. Kendisi hocaların hocası ünvanını kat be kat hakketmiştir.

Nadir Ede Hocamız ise hem eğitimciliği, ders verdiği kurumların sayısını kendisi de unutmuştur zannediyorum, hem Türk fotoğraf yayımcılığına verdiği emeklerle, sanatçı kişiliği ile önemli yer tutar.

Gültekin Çizgen üstadımız da Türk Fotoğrafı"nın en önemli sanatçısıdır.1970"lerde yayınladığı Yeni Fotoğraf dergisi ile 1985 yılında büyük bir cesaretle açtığı ve kısa süreli ömrü içersinde bir okul olarak önemli iz bırakan İstanbul Fotoğraf Evi onun fotoğraf sanatımıza verdiği büyük katkılarıdır. İleri yaşına rağmen, son yıllardaki öncü sergileri ve bir fotoğraf müzesi kurma çabası ise hocamıza büyük takdir topluyor.

Fotoğrafçılık dünyasında ilginizi çeken özel alanlar nelerdir? Bu doğrultuda planlı bir çalışma düzeni içinde misiniz?

Türk fotoğraf tarihi benim özel ilgi alanım. Bu konuda bulabildiğim kaynakları, belgeleri, fotoğrafları yıllardır topluyorum. Bu yüzden evimde yer kalmadı diyebilirim. 1987 yılında vefat eden rahmetli hocam Yılmaz Kaini"nin fotoğraf arşivi benim korumam altında. Onun fotoğraf sanatı üzerine bir çalışma yapıyorum. Umarım bir gün gelir, onun adına bir sergi ve kitapla karşınıza çıkarım.

En beğendiğiniz fotoğrafçıları bizimle paylaşabilir misiniz?

Beni etkileyen ilk fotoğrafçı olarak Henri Cartier Bresson olmuştur. Zannediyorum onun isimini en başta söylemeyen fotoğrafçı yok gibidir. Bu bizde değil neredeyse tüm Dünya"da geçerlidir. Fotoğrafçılar için kendisi ve sanatı bir Picasso, bir Leonardo Da Vinci kadar önemlidir.

Ara Güler bizim için aynı katogoridedir. Beni ve benim jenerasyonuma yön veren en önemli Türk sanatcısı ise Sabit Kalfagil Hoca"mızdır. Fotoğrafındaki mükemmelliyetciliği, estetik yapısı ile hala bir çok kişiyi etkilemektedir. İzzet Keribar, Halim Kulaksız, Nevzat Çakır, Gültekin Çizgen ustalarımız yıllar evvel  başladıkları fotoğraf maceralarında bu gün birer deniz feneri misali ışık saçıyorlar.

Alman Fotoğrafı"nın ilk büyük ustası August Sander"in fotoğrafları portre sanatının en önemli örneklerini oluştururlar. Bende etkisi büyüktür.

Rus Fotoğraf sanatçısı Alexander Rodchenko yarattığı bakış açıları ile her zaman ilgimi çekmiştir.

Bill Brant"ın fotoğrafları İngiliz ve Dünya fotoğrafında devrim yaratmıştır.

Josef Koudelka, Sebastiao Salgado, Martin Parr son 30 yılın en önemli belgesel fotoğrafçıları olarak ayrı bir yerdedirler.

Türkiye"de Merih Akoğul, Arif Aşçı önemlerini her daim korumaktalar. Murat Germen, Nazif Topcuoğlu, Ahmet Elhan fotoğraf dünyamıza yeni soluklar getirmekteler.

Thomas Ruff, Andreas Gursky, Cindy Sherman, Bernd Ve Hilla Becher, Nabuyoshi Araki fotoğraf sanatını yeni ufuklara taşıdılar.

Kullanmayı seçtiğiniz bir tarz ya da ekipman var mıdır?

Tarz olarak minimalist fotoğrafı tercih ediyorum. Olabildiğince basit, kendini grafik olarak ifade eden, detaylara yönelik sakin fotoğraflar her zaman ilgimi çekmiştir. Yaşam tarzım oldukça basit galiba bu da fotoğrafıma yansıyor.

Fotoğrafçılığın size yaşattıkları ve hayatınıza kazandırdıkları arasında sizin için en önemli olan şey nedir? Fotoğraf, sizin için hangi duygu ve anlamlarla yüklü?

Vizörünüzden bakarken ruh aleminiz ya da kişiliğinizde bir değişiklik hissediyor musunuz? Bu duyguyu biraz tanımlar mısınız?

Kesinlikle. Aslında sadece vizörden bakarken değil, çoğu zaman sokakta yürürken, bir yerlerde otururken, birşeyleri seyrederken eğer etrafta fotoğraflanacak görüntüler varken beyin ister istemez fotoğraf çekmeye, adrenalin yükselmeye başlıyor. Hele bir de yanıma o an bir fotoğraf makinası almammışsam, ya gelecek için plan yapmaya başlıyorum o yere dönüp gördüğüm fotoğrafı çekmek için ya da bir daha olmayacak bir anı fotoğraflayamadığım için kendime kızıyorum. Ama hayat bu... Her fırsatı değerlendiremiyorsunuz.

Sizce fotoğrafçı için “Yaratıcı olmak” ne demektir? Siz bu yolda nelerden ilham alıyorsunuz?

Sizce bir fotoğrafçı özgünlüğü nasıl yakalar?

Özgünlük bence kültürel alt yapı ve yaratma arzusuna bağlıdır. Günümüzde fotoğraf dijital teknoloji ile sihirli havasını kaybetti. Eskiden ne kadar gizli formül ve teknik biliyorsanız, hele biraz da kültürel birikiminiz varsa, o kadar özgün olabiliyordunuz. Çünkü sizdeki olan başkalarında olmayabiliyordu. Üstünlük sizdeydi. Bugün o artık yok. Gizli saklı neredeyse hiç bir teknik veya olmayan ekipman yok. Artık hepimiz paydaların çoğunda eşitiz.

Özgün ve yaratıcı olmanın temel koşulu farklı olmak, sürüden ayrılmak, bazen herkesin gittiği istikametin tersinde gitmekdir. Daha önceden yapılanı yapmamak veya o güne kadar yapılanları aşmakdır.

Sizi en çok etkileyen fotoğraflardan birini bizle paylaşır mısınız?

Philip Jones Griffiths"in bu fotoğrafı Vietnam Savaşı"nın en çarpıcı  imgelerinden birisidir. 1967 yılında çekilmiş. Amerikan napalmlerinden yaralanan bu kadın nereli ve kim olduğuna bakılmaksızın Viet-Kong şüphelisi olarak etiketlenmiş. Savaş üzerine bir çok fotoğraf vardır ama Philip Jones Griffiths"inki kadar düz ve yalın olanı çok azdır.

Fotoğraf maceranızda sizde en fazla iz bırakan deneyiminizi bizlerle paylaşabilir misiniz. Komik, korkutucu, tedirgin edici ya da duygusal anılardan hangisi sizde önde?

1988 yılıydı. Öğrenciliğim bitmek üzereydi. Sümerbank Holding’in bir faaliyet raporu ve kitabı çıkacaktı. Bu işin fotoğraflandırılması işini almıştım. Bir buçuk ay boyunca Türkiye’deki bütün Sümerbank fabrikalarını dolaştık, her birini fotoğrafladım. O zamana kadar Sümerbank benim için basma-pazen ve ayakkabı üreten bir fabrikalar topluluğu idi. Aslında öyle değilmiş. Atatürk Türkiyesi’nin yarattığı bir dev yatırım ve gurur kaynağıydı. Yurdun her yanına yayılmış bu fabrikalar sadece üretim yapmıyor aynı zamanda bulunduklaru çevreye sosyo-ekonomik katkıda bulunuyorlardı. Bunu o fabrikalara ilk girdiğinizde hissediyordunuz. Üretilen her mal gururla size gösteriliyordu. Ama bu gurur tablosunun altında bir de tedirginlik vardı, Özal döneminin yarattığı ekonomik politikalar özelleştirmeler başlamıştı ve çalışanlar gelecek kaygısı duyuyorlardı. O kaygılar gerçek oldu, bugün Sümerbank ve fabrikaları yok. Arazileri satıldı, bir çok yerde AVM’lere dönüştürüldü. İşçileri kapı önüne kondu. O zaman bir işçi serzenişte bulunmuştu:

-Çek bakalım fotoğrafımızı, aynı kızılderiler gibiyiz yerimizden yurdumuzdan ediliyoruz. En azından arkamızda bir belge kalsın da birileri bizim varlığımızı bilsin.

Ne yazık ki iş yaptığım grafik ajansı bütün diaları aldı ve ben kısa süre sonra İngiltere"ye gittiğimden o fotoğrafları geri alamadım. O işci ve Sümerbank fabrikalarından geriye hiç bir şey kalmadı diyebilirim.

Sizi fotoğraftan uzaklaştıracak şeyler neler olabilir? Hiç böyle bir uzaklaşma yaşadınız mı?

Türkiye’de fotoğrafçı olmanın ülkeye özgü sorunları sizce nelerdir?

Kurumlaşma Türkiye’de fotoğraf sanatı için ne ifade ediyor? Eğitim, sivil toplum örgütleri ve federasyonlar burada nasıl bir yerde?

Sergi planlarınız var mı? Bir sergi genel olarak nasıl olmalı ve sergiden genel beklentiniz nedir?  

Sergi planlarım var. Dostlarım devamlı soruyorlar ne zaman kişisel bir sergin olak diye? Ben de vakit ve nakit meselesi diyorum.

Asıl yapmak istediğim, öğrencisi ve asistanı olmakdan gurur duyduğum merhum hocam Yılmaz Kaini"nin bende bulunan kişisel arşivinden orjinal fotoğraflarla bir sergi ve katalog hazırlamaktır. Bunun için çalışmalarımı sürdürüyorum. Umarım birinden biri yakında olurlar.

Sergi açmak ciddi bir çabayı gerektiriyor. Öncesi ve sonrası var. Bazen açmış olmak için kotarılmış sergilerle karşılaşıyoruz. İnsan üzülüyor. Çünkü onca emek, çekim,masraf boşa gidiyor. Açılış günü dolu olan salon sonraki günler bomboş kalıyor fotoğraflar birbirine bakıyor. Sergiyi açan fotoğrafçı dostumuz hayal kırıklığına uğruyor. Sergi de fotoğrafçısı da unutulup gidiyor.

İyi bir sergi üzerinde çok düşünülmüş, iyi hazırlanmış, ışıl ışıl kendini göstermelidir. Kendini tekrarlayan 100 adet fotoğraf yerine 5 adet özgün fotoğrafla çok daha çarpıcı bir sergi açılır.

Her meslekte, o mesleğin değerini düşüren kişiler ya da çalışmalar vardır. Sizce fotoğrafçılıkta bu kişiler neler yapmakta ve bu değere farkında olarak ya da olmadan nasıl zarar vermekteler?

Dijital manipülasyonu nasıl tanımlıyorsunuz ve hangi sınırlarda kullanılması gerektiğini düşünüyorsunuz?

Tadında ve kıvamında yapılan her iş beni etkiler. Örnek verirsek daha önce belirttim. HDR meselesi bir problem. Yeterince iyi bir fotoğraf olacakken, gökyüzündeki bulutları biraz daha görünür kılayım, yeşili daha yeşil, kırmızı daha parlak yapayım diyerek fotoğrafla fazlaca oynadığınızda göz rahatsız oluyor. Göz rahatsız olunca da fotoğraf bakılmaz oluyor.

Bunun yanında Rene Magritte veya Salvador  Dali tarzı anlatıma yönelik manipilasyonlara, deneysel fotoğrafı Türkiye"ye yerleştirmek için olmadık badireler ve eleştiriler atlatan Ahmet Öner Gezgin hocamızın kulakları çınlasın, kimsenin karşı çıkacağını düşünmüyorum. Artık devir Photoshop devri. Allah onu bulanlardan razı olsun diyorum.

Teknoloji ve sanat disiplinleri arasında nasıl bir ilişki var sizce?

Teknolojik gelişim  kaçınılmaz bir evrim süreci. Mağara resimlerinden beri teknoloji sanatcının hizmetinde. Odun kömürünü, toprağın kırmızı kilini kullanarak karanlık bir mağarayı ateşle aydınlatıp, yaşadıklarını çizgiye dönüştürmek, yaratıcılık kadar teknolojinin farkına varmakla da oldu.

Fotoğrafa gelince, Rönesanssız Camera Obscura olamazdı. 19.yüzyılın Sanayi Devrimi olmasaydı fotoğrafın ortaya çıkması daha geç bir döneme rastlayabilirdi. Keza televizyon ve video teknolojisi ortaya çıkmasaydı bugün dijital fotoğraf makinalarından ne kadar söz edebilirdik?

Sanat teknoloji ile gelişiyor. Dijital süreç ve internet son on yılda fotoğrafı nasıl da etkiledi, herkesin malumu. Sanat ve teknoloji arasındaki yakınlık doğal ve ilerici bir ilişki. Değişimin bir parçası. Buna karşı durmak zor ve gereksiz diye düşünüyorum. Fotoğrafla beraber sanat teknolojiye boyun eğdi, başka çaresi de yoktu.

Bu konuda Walter Benjamin"in 1935 tarihli ve bugün hala öneminden hiç bir şey kaybetmemiş Mekanik Yeniden Üretim Çağında Sanat Eseri, (The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction) makalesini  sanat üzerine kafa yoran herkese öneririm.

Son olarak, fotoğraf ile ilgilenen ve ilgilenmek isteyenlere neler söylemek istersiniz?

Yola yeni çıkanlara ve yolunu ilerletmek isteyenlere tavsiyem; çevrelerinde olan bitene ilgi duysunlar, çok baksınlar, okusunlar, ayrım yapmadan sanat sergilerini gezsinler. İlk başta iyi bir makinaya sahip olsunlar ve onun hakkını versinler, bol bol fotoğraf çeksinler. Başkalarından yorum almakdan çekinmesinler. Özellikle internetdeki forumlar ve dergilerin sayfalarındaki ustaların çözümlemelerini önemsesinler.

Bize ayırdığınız zaman ve emek dolayısıyla çok teşekkür ediyor, çalışmalarınızda başarılar diliyoruz…

Rıza Aydan Turak kişisel web sayfası için tıklayınız...